Το παράδειγμα της Ισλανδίας

National Assembly

Þjóðfundur – National Assembly (Iceland, 2009)*

Το γνωστότερο ίσως παράδειγμα όπου οι πολίτες κλήθηκαν να να πάρουν μέρος στην διαμόρφωση ενός νέου Συντάγματος για τη χώρα τους, είναι αυτό της Ισλανδίας. Η διαδικασία ξεκίνησε από αίτημα ομάδας πολιτών προς τον πρόεδρο της Ισλανδικής Δημοκρατίας για αλλαγή του Συντάγματος από τον Λαό,και στηρίχθηκε σε μία μεθοδολογία που είχε αναπτυχθεί τον προηγούμενο χρόνο με στόχο την αποτύπωση των αξιών και των νόμων που προτιμούν οι πολίτες της Ισλανδίας.

Το Εθνικό Φόρουμ 2010 (γνωστό και ως Εθνική Συνέλευση για το Σύνταγμα) ήταν μία διαβουλευτική και συμμετοχική ημερίδα που έγινε με τη συμμετοχή 950 Ισλανδών πολιτών στις 6 Νοεμβρίου 2010. Διοργανώθηκε μετά από αίτημα του Ισλανδικού Κοινοβουλίου (Althingi), ως επακόλουθο της οικονομικής κατάρευσης της εθνικής οικονομίας που προκλήθηκε τον Οκτώβριο του 2008 [1]. Τα κυβερνώντα κόμματα, πιεζόμενα τόσο από την κινητοποίηση των πολιτών, όσο και από τις τεράστιες συγκεντρώσεις που διενεργήθηκαν σε όλη την χώρα, αποφάσισαν ότι ένα νέο Σύνταγμα θα πρέπει να δημιουργηθεί με τη συμμετοχή των Ισλανδών πολιτών. Την ιστορική αυτή απόφαση ακολούθησε μία εκτεταμένη διαβούλευση για τον τρόπο με τον οποίο θα εξασφαλιζόταν η συμμετοχή των πολιτών στη διαδικασία. Το αποτέλεσμα ήταν μία καινοτόμος δημοκρατική διαδικασία που προτάθηκε από την ομάδα «Anthill», η οποία ξεκίνησε με μία Εθνική Συνεύλευση το 2009, που αποτέλεσε την βάση για την δημιουργία του νέου Συντάγματος, και ολοκληρώθηκε με το Εθνικό Φόρουμ του 2010, για την συγκεκριμενοποίηση των προτάσεων των πολιτών. Στόχος της συνέλευσης του 2009 ήταν η αποτύπωση μίας σειράς αξιών και οραμάτων που να αντιπροσωπεύουν την Ισλανδική κοινωνία, έτσι ώστε αυτές να αποτελέσουν τις βασικές κατευθυντήριες γραμμές για τις αλλαγές στο Σύνταγμα. Το έργο της Εθνικής Συνέλευσης επιβλεπόταν από μία επταμελή Συνταγματική Επιτροπή, διορισμένη από το Ισλανδικό κοινοβούλιο, η οποία στο τέλος της διαδικασίας θα παρουσίαζε και τα αποτελέσματα της συνέλευσης. Την οργάνωση του όλου εγχειρήματος, δηλαδή της Εθνικής Συνέλευσης του 2009, και του Εθνικού Φόρουμ του 2010, ανέλαβε η ίδια ομάδα «Anthill» που πρότεινε και την διαδικασία.

Η συντακτική διαδικασία ξεκίνησε τυπικά με νόμο που έφερε στο κοινοβούλιο η πρωθυπουργός Johanna Sigurdardottir. Ο νόμος παρουσιάστηκε σε μία περίοδο που η οικονομική κρίση του 2008-2011 είχε οδηγήσει σε μία σειρά συγκεντρώσεων διαμαρτηρίας που προκάλεσαν την παραίτηση της κυβέρνησης το 2009 [2]. Την ίδια εποχή, έκαναν την εμφάνισή σους μία σειρά δεξαμενών σκέψης από διάφορα κινήματα βάσης. Στις 14 Νοεμβρίου του ίδιου έτους, μία από αυτές τις πρωτοβουλίες, το “Antihill”, διοργάνωσε μία «Εθνική Συνέλευση». Οι διοργανωτές, προσκαλώντας σε αυτήν το 0,5% του πλυθυσμού της Ισλανδίας ήλπιζαν να παράγουν ένα συμμετοχικό μανιφέστο το οποίο να είναι τόσο αντιπροσωπευτικό της κοινωνίας, που να αναγκάσει την κυβέρνηση να παραδεχθεί τη νομιμότητά του [3].

Τα αποτελέσματα της διαδικασίας συνέβαλαν στην όλη πολιτική αντιπαράθεση που είχε ήδη ξεκινήσει με την οικονομική και πολιτική κρίση, και απαιτούσε την επανεξέταση θεμάτων όπως η διάκριση των εξουσιών, ο έλεγχος της εκλετεστικής εξουσίας, και η δυνατότητα συμμετοχής των πολιτών στην λήψη αποφάσεων. Η βασικότερη όμως συμβολή της ίδιας της διαδικασίας στην δημόσια συζήτηση, ήταν η συνειδητοποίηση ότι ήταν η πρώτη φορά στην Ιστορία της Ισλανδίας που τέτοια σημαντικά θέματα που αφορούσαν το ίδιο το Σύνταγμα της χώρας αποτελούσαν το αντικείμενο ενός δημοκρατικού διαλόγου μέσα στην ίδια την κοινωνία.

Υπό το φως αυτών των εξελίξεων, η πρωθυπουργός Sigurdardóttir ανακοίνωσε στις αρχές του 2009 τη δημιουργία μίας επιτροπής για την αναθεώρηση του Συντάγματος [4]. Όταν όμως η πρόταση της πρωθυπουργού έφτασε να κατατεθεί στο κοινοβούλιο, ίσως και λόγω της δυναμικής που είχε δημιουργήσει η διοργάνωση της Εθνικής Συνέλευσης του 2009, το κοινοβούλιο αποφάσισε η πρόταση της πρωθυπουργού να συνδιαστεί με την δημιουργία μίας «Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης» από 1000 πολίτες, οι οποίοι θα εμπλούτιζαν την διαδικασία αποτυπώνοντας τις βασικές αξίες και επιθυμίες της Ισλανδικής κοινωνίας στο νέο Σύνταγμα. Έτσι, η δημιουργία της Εθνικής συνέλευσης του 2010 κατοχυρώθηκε με νόμο του κράτους, με 39 ψήφους υπέρ, 1 κατά, 11 λευκά και 11 απόντες, σε σύνολο 62 βουλευτών.

Στο ίδιο νομοσχέδιο προβλεπόταν η δημιουργία της Συνταγματικής Επιτροπής αποτελούμενης από 7 μέλη, που θα είχε κυρίως οργανωτικά καθήκοντα, την υποχρέωση να κάνει τον απολογισμό της διαδικασίας, και να διοργανώσει τις εκλογές από τις οποίες θα προέκυπτε μία «Συντακτική Συνέλευση». Η Συντακτική Συνέλευση θα έπρεπε να χρησιμοποιήσει το αποτέλεσμα της Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης (δηλαδή της Εθνικής Συνέλευσης του 2010), και μέσα σε 4 μήνες να παρουσιάσει μία συνταγματική πρόταση που να βασίζεται στις προτάσεις των πολιτών. Η συνταγματική αυτή πρόταση θα παρουσιαζόταν στη συνέχεια στο κοινοβούλιο για ψήφιση.

 

Επιλογή των συμμετεχόντων

Σύμφωνα με το νομοσχέδιο για την δημιουργία της «Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης», οι συμμετέχοντες θα έπρεπε να επιλεγούν με κλήρωση (!) από τους εκλογικούς καταλόγους της χώρας, εξασφαλίζοντας όμως ότι η τυχαιότητα αυτή δεν θα επηρέαζε την δίκαιη γεωγραφική κατανομή των συμμετεχόντων, και την ίση αντιπροσώπευση των δύο φύλων. Η ομάδα “Anthill” ανέτρεξε στη βοήθεια της εταιρίας Gallup Iceland έτσι ώστε να εξασφαλίσει την ζητούμενη αντιπροσωπευτικότητα του δείγματος.

Όσοι τελικά επιλέχθηκαν με τη δημοσκοπική αυτή μέθοδο, προσκλήθηκαν στην Συντακτική Εθνοσυνέλευση στην αρχή με επιστολή, και στη συνέχεια τηλεφωνικά. Η ατναπόκριση των συμμετεχόντων έφτασε το 20%, που σημαίνει ότι χρειάστηκε να προσκληθούν περίπου 5000 πολίτες, για να συμμετέχουν τελικά στην διαδικασία 950.

 

Διαβούλευση και Διαδικασία λήψης αποφάσεων

Η συζήτηση στην Συνέλευση έγινε σε μικρές ομάδες των 8 ατόμων, τοποθετημενες σε στρογγυλά τραπέζια με έναν συντονιστή ανά τραπέζι, ο οποίος εξασφάλιζε ότι όλοι οι συμμετέχοντες θα εξασκούσαν ισόποσα το διακαίωμα της ισηγορίας [5]. Οι συντονιστές προέρχονταν από μία ομάδα 200 περίπου εθελοντών, και είχαν αναλάβει την υποχρέωση να συγγεντρώσουν όλες τις απόψεις των συμμετεχόντων, να τις επεξεργαστούν, και να τις αποτυπώσουν ένα ψηφιακό αρχείο [6].

Η συζήτηση διεξήχθη απευθύνοντας στον λόγο με τη σειρά σε όλους, για συγκεκριμμένο χρόνο. Στόχος ήταν να αναδειχθούν όσο το δυνατόν περισσότερες ιδέες, που σημαίνει ότι η όλη διαδικασία σχεδιάστηκε με τρόπο που να αποθαρρύνει τους διαξιφισμούς και τις άγονες αντιπαραθέσεις ιδεών. Ο σχεδιασμός της ημερίδας είχε ανατεθεί στην εταιρία Agora, ειδικευόμενη σε διαδικασίες crowdsourcing. Κατά τη διάρκεια του πρωϊνού, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να γράψουν σε κάρτες τις «αξίες και τα οράματά» τους. Στη συνέχεια οι κάρτες αυτές ανοίγονταν σε όλους όσους βρίσκονταν στο ίδιο τραπέζι, και ψηφίζονταν οι πιο δημοφιλείς. Για αυτές τις πιο δημοφιλείς «αρχές και οράματα» οι συμμετέχοντες κλήθηκαν στη συνέχεια να αναπτύξουν τις απόψεις τους. Οι απόψεις αυτές, μαζί με τις πιο δημοφιλείς κάρτες χρησιμοποιήθηκαν στην συνέχεια για να δημιουργηθούν 8 διαφορετικές κατηγορίες, οι οποίες αποτέλεσαν τις «βασικές αρχές». Γιατί 8 διαφορετικές κατηγορίες; Γιατί στη συνέχεια της διαδικασίας, σε κάθε έναν από τους 8 συμμετέχοντες στο κάθε τραπέζι δώθηκε μία κατηγορία, με όλο το σχετικό υλικό με τις απόψεις των υπολοίπων συμμετεχόντων του τραπεζιού. Όσοι από τα τραπέζια είχαν κοινές κατηγορίες οργανώθηκαν σε νέα τραπέζια με κοινό θέμα.

Με αυτόν τον τρόπο, κατά τη διάρκεια του απογεύματος της ίδιας μέρας, μπορούσαν οι πολίτες να αναπτύξουν εις βάθος τις ιδέες τους, αυτή τη φορά σε μονοθεματικά τραπέζια. Το αποτέλεσμα αυτής της απογευματινής συζήτησης ήταν μία σειρά από καλά μελετημένες προτάσεις, οι οποίες παρουσιάστηκαν στο κοινό, μαζί με λεπτομερές υλικό που περιείχε τις επεξεργασμένες προτάσεις των πολιτών. Όλο η διαδικασία μεταδόθηκε ζωντανά στο διαδίκτυο.

 

Αποτελέσματα και Επιδράσεις

Αξιοποιώντας τα αποτελέσματα της διαβούλευσης των πολιτών η Συνταγματική Επιτροπή συνέταξε μία 700-σέλιδη αναφορά την οποία και παρέδωσε στην Συντακτική Συνέλευση για την συνέχεια της διαδιακασίας αλλαγής του Συντάγματος [7]. Στην αναφορά συμπεριλαμβάνονταν, εκτός από τις γνώμες των πολιτών, και οι γνώμες ειδικών, αλλά και μελών της ίδιας της επιτροπής.

Τα συμπεράσματα της Εθνικής συνέλευσης του 2010, αντικατόπτριζαν τις απόψεις της Ισλνδικής κοινωνίας. Θέματα όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, η δημοκρατία, η διαφάνεια, η ισότιμη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και παιδείας, αποτυπώθηκαν στα αποτελέσματα της ημερίδας. Επιπλέον, υπήρχε διάχυτη η επιθυμία για αυστηρότερη ρύθμιση του οικονομικού τομέα, ενώ βασικό ήταν το αίτημα και για την παραμονή του φυσικού πλούτου της Ισλανδίας υπό κρατικό έλεγχο.

Κάποιες από τις ιδέες αυτές κατάφεραν πραγματικά να φτάσουν μέχρι την Συνταγμτική πρόταση που ακόμα περιμένει την επικύρωσή της από το Ισλανδικό κοινοβούλιο. Παρόλα αυτά είναι δύσκολο να αποτιμήσει κανείς τον βαθμό στον οποίο τα αποτελέσματα της διαδικασίας επηρρέασαν τις απόψεις της Συντακτικής Συνέλευσης που ακολούθησε.

Όσον αφορά την ίδια την Εθνική Συνέλευση πάντως, οι ίδιοι οι συμμετέχοντες την αξιολόγησαν θετικότατα. Το 93% πίστευε ότι τα αποτελέσματα θα ήταν χρήσιμα στο έργο της Συντακτικής Συνέλευσης. 97% δήλωσαν ικανοποιημένοι από την οργάνωση του εγχειρήματος, 95% θεώρησαν ότι το φόρουμ ήταν πετυχημένο, και 75% δήλωσαν ότι όλη η διαδικασία ήταν «άψογη» [8].

Althingi

 

Ανάλυση και κριτική

Στα θερικά της διαδικασίας συγκαταλέγονται ο μεγάλος αριθμός συμμετεχόντων, πράγμα που εξασφάλισε ότι η Εθνική Συνέλευση αποτέλεσε ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα της κοινωνίας. Επίσης, η διαβούλευση σε μικρές ομάδες έδωσε τη δυνατότητα σε όλους τους συμμετέχοντες να εκφράσουν ισότιμα τις απόψεις τους, υλοποιώντας άψογα την αρχή της ισηγορίας. Ο συνδιασμός του μεγάλου αριθμού συμμετεχόντων σε συνδιασμό με υλοποίηση της ισότιμης και ουσιαστικής συμμετοχής, ήταν σίγουρα μία σημαντική κοινωνική καινοτομία.

Επιπλέον, το παράδειγμα της Ισλανδίας δίνει τροφή για πολλά χρήσιμα συμπεράσματα, και αρκετή κριτική. Ήδη ο τρόπος με τον οποίο έγινε η εκκίνηση της διαδικασίας από το Ισλανδικό κοινοβούλιο δείχνει ότι

  1.  Οι ίδιοι οι επαγγελματίες πολιτικοί αναγνώρισαν ότι η ικανότητά τους να παράγουν ενωτικούς νόμους έιναι περιορισμένη, σε σχέση με την αντίστοιχη ικανότητα του συνόλου της κοινωνίας.
  2. Η νομιμοποίηση ενός νέου συντάγματος από εκείνους που έφεραν με τις επιλογές τους την χώρα σε δινή οικονομική θέση, μόνο και μόνο επειδή είχαν λάβει την ψήφο του Ισλανδικού λαού, ήταν σαφώς περιορισμένη.

Παρόλα αυτά, ο τρόπος εκκίνησης διαμόρφωσε και την μεθοδολογία που τελικά ακολουθήθηκε. Έτσι, ενώ στα αρχικά στάδια η συμμετοχή της κοινωνίας ήταν βασική, για την τελική διαμόρφωση του Συντάγματος προτιμήθηκαν ‘ειδικοί’. Από την άλλη όμως, μια διαδικασία που ορίζεται ως διαδικασία βγαλμένη από τους πολίτες, δεν μπορεί να υφίσταται τον έλεγχο από το κοινοβούλιο μέσω  οποιασδήποτε επιτροπής, ούτε κατά τη διάρκειά της, ούτε ως προς τα αποτελέσματα. Διότι έτσι ελλοχεύει ο κίνδυνος το όλο εγχείρημα να είναι ελεγχόμενο είτε ως προς τη διαδικασία είτε ως προς τα αποτελέσματα της. Επιπλέον ένας τέτοιος έλεγχος εμποδίζει την αυτοδιαχείριση από τους πολίτες, καθώς και την αυτονομία τους. Σε τέτοιες προσπάθειες η έκφραση της άποψης των ειδικών, δεν μπορεί να γίνεται ξεχωριστά από αυτήν των πολιτών, διότι χάνεται η αρχή της ισότητας, της ισονομίας και της ισηγορίας. Οι ειδικοί είναι και αυτοί πολίτες της ίδιας κοινωνίας και όχι κάποιας άλλης, οπότε μπορούν και πρέπει να ενταχθούν στην κοινή προσπάθεια όλων. Έτσι εξασφαλίζονται και οι προαναφερθείσες αρχές και δεν έχει μεγαλύτερη βαρύτητα η άποψη των ειδικών.

Ίσως λοιπόν να ευθύνεται η ίδια αυτή διαδικασία που τελικά το ποσοστό συμμετοχής στο δημοψήφισμα που περιελέμβανε ερωτήσεις μόνο από την Συντακτική Συνέλευση ήταν μικρότερο του 50%.

Παρόλα αυτά, το Εθνικό Φόρουμ του 2010, κατάφερε να μην είναι ένα μεμονομένο γεγονός. Κατάφερε να δημιουργήσει μία νέα νοοτροπία συμμετοχής. Μετά το Εθνικό Φόρουμ, και μέχρι αυτή τη στιγμή, 100 νέες αντίστοιχες διαδιακασίες έλαβαν χώρα σε όλη την Ισλανδία, οι περισσότερες με λιγότερους συμμετέχοντες από την Συντακτική διαδικασία. Ο συνολικός αριθμός συμμετεχόντων σε τέτοιου είδους διαδικασίες σε αυτό το διάστημα έχει ήδη ξεπεράσει τους 20000 [9].

 

*Βασισμένο στο http://participedia.net/en/cases/icelandic-national-forum-2010

Πηγές:

[1] http://edition.cnn.com/2009/WORLD/europe/04/25/iceland.elections/index.html

[2] http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=avntV39aM_7I&refer=europe

[3] http://blog.ohmygov.com/blogs/general_news/archive/2009/11/13/in-iceland-trying-to-reprogram-government.aspx

[4] http://www.icelandreview.com/icelandreview/search/news/Default.asp?ew_0_a_id=319192

[5] http://www.thjodfundur2010.is/thatttakendur/

[6] http://www.thjodfundur2010.is/frettir/lesa/item32858/

[7] http://usatoday30.usatoday.com/money/world/2011-06-12-Iceland-constitution-online_n.htm

[8] http://stjornlagarad.is/english/

[9] http://participedia.net/en/cases/icelandic-national-forum-2010

 

03
Σεπ
δημοσιεύτηκε στην κατηγορία: Άρθρα, Σημαντικά από τον χρήστη
Μια απάντηση σε Το παράδειγμα της Ισλανδίας
  1. [...] αντίστοιχες διαδιακσίες που εφαρμόστηκαν στην Ισλανδία και το [...]

Αφήστε το σχόλιο σας

επισκέψεις